ADHD Symptoms in Children: What Signs Should Parents Look For
بسیاری از والدین زمانی که کودکشان بیش از حد پرتحرک است، وسایلش را گم میکند یا هنگام انجام تکالیف تمرکز کافی ندارد، این سؤال برایشان پیش میآید که آیا این رفتارها طبیعی است یا میتواند نشانه اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) باشد. از طرف دیگر، همه کودکان در سنین پایین گاهی بیقرار، کنجکاو یا کمتمرکز هستند و همین موضوع تشخیص تفاوت میان رفتار طبیعی و علائم ADHD را دشوار میکند.
شناخت نشانههای این اختلال و آگاهی از سنی که علائم آن قابل ارزیابی هستند، به والدین کمک میکند تا در صورت نیاز، برای بررسی تخصصی اقدام کنند و از برچسب زدن یا نگرانی بیمورد نیز پرهیز شود.
در این مقاله با مهمترین علائم ADHD در کودکان، تفاوت نشانهها در سنین مختلف و تفاوت میان بیتوجهی و بیشفعالی آشنا میشویم. با ما همراه باشید، من لونا هستم؛ همراه شما در مسیر آگاهی.
علائم ADHD معمولاً از چه سنی قابل مشاهده است؟
ADHD یک اختلال عصبرشدی است و ریشههای آن از سالهای نخست زندگی وجود دارد، اما همه کودکان در یک سن مشخص تشخیص داده نمیشوند.
در بسیاری از کودکان، نشانههای اولیه از ۳ تا ۵ سالگی قابل مشاهده هستند. برای مثال، ممکن است کودک بیش از همسالان خود بیقرار باشد، نتواند برای مدت کوتاهی روی یک فعالیت تمرکز کند یا در کنترل رفتارهای تکانشی با مشکل روبهرو باشد.
با این حال، تشخیص قطعی در این سن همیشه آسان نیست؛ زیرا بسیاری از رفتارهای طبیعی کودکان پیشدبستانی، مانند فعالیت زیاد یا حواسپرتی، ممکن است شبیه علائم ADHD به نظر برسند. به همین دلیل، در بسیاری از موارد، علائم زمانی واضحتر میشوند که کودک وارد مدرسه میشود و لازم است برای مدت طولانیتری بنشیند، به معلم گوش دهد، تکالیف را انجام دهد و قوانین کلاس را رعایت کند.
بر اساس معیارهای تشخیصی DSM-5-TR، برخی علائم باید پیش از ۱۲ سالگی وجود داشته باشند، اما این به آن معنا نیست که تشخیص حتماً در همان سن انجام میشود.
علائم ADHD در کودکان پیشدبستانی
در کودکان خردسال، بیشفعالی معمولاً بیشتر از بیتوجهی جلب توجه میکند.
برخی از رفتارهایی که ممکن است دیده شوند عبارتاند از:
-فعالیت بدنی بسیار زیاد نسبت به همسالان
-دویدن یا بالا رفتن از وسایل در موقعیتهای نامناسب
-دشواری در نشستن حتی برای چند دقیقه
-قطع کردن مداوم صحبت دیگران
-ناتوانی در منتظر ماندن نوبت
-انجام کارها بدون فکر کردن به پیامد آنها
البته مشاهده یکی یا چند مورد از این رفتارها بهتنهایی به معنای ابتلا به ADHD نیست. شدت، تداوم و تأثیر این رفتارها بر عملکرد کودک اهمیت بیشتری دارد.
علائم ADHD در سن مدرسه
با ورود کودک به مدرسه، معمولاً مشکلات مربوط به تمرکز و سازماندهی بیشتر آشکار میشوند.
برای مثال ممکن است کودک:
-هنگام انجام تکالیف بهراحتی حواسش پرت شود.
-وسایل مدرسه را مرتب گم کند.
-دستورالعملهای چندمرحلهای را کامل دنبال نکند.
-تکالیف را نیمهتمام رها کند.
-اشتباهات ناشی از بیدقتی داشته باشد.
-هنگام نشستن در کلاس بیقرار باشد.
-بدون اجازه صحبت کند یا پاسخ سؤال را قبل از پایان آن بیان کند.
در این سن، معلمان نیز معمولاً نقش مهمی در شناسایی علائم دارند؛ زیرا رفتار کودک را با همسالان همسن او مقایسه میکنند و ممکن است نخستین افرادی باشند که نیاز به ارزیابی تخصصی را مطرح میکنند.
تفاوت بیتوجهی و بیشفعالی چیست؟
بسیاری از والدین تصور میکنند هر کودک مبتلا به ADHD باید پرتحرک باشد، در حالی که این تصور درست نیست. برخی کودکان بیشتر با بیتوجهی مشکل دارند و ممکن است آرام، کمحرف و حتی خجالتی به نظر برسند. به همین دلیل، گاهی علائم آنها دیرتر تشخیص داده میشود.
بیتوجهی معمولاً به شکلهایی مانند این دیده میشود:
-ناتوانی در حفظ تمرکز روی تکالیف یا بازی
-فراموش کردن انجام کارها
-گم کردن مکرر وسایل شخصی
-بیدقتی در انجام تکالیف
-دشواری در برنامهریزی و سازماندهی فعالیتها
-پرت شدن سریع حواس با محرکهای محیطی
در مقابل، بیشفعالی و تکانشگری بیشتر با رفتارهای قابل مشاهده همراه است، مانند:
-بیقراری مداوم
-بلند شدن از جای خود در موقعیتهایی که انتظار میرود بنشیند
-دویدن یا بالا رفتن از وسایل در زمانهای نامناسب
-زیاد صحبت کردن
-پاسخ دادن قبل از تمام شدن سؤال
-دشواری در منتظر ماندن نوبت
-قطع کردن صحبت یا بازی دیگران
برخی کودکان فقط یکی از این الگوها را نشان میدهند، اما بسیاری از آنها ترکیبی از هر دو را دارند.
آیا همه کودکان مبتلا به ADHD علائم یکسانی دارند؟
خیر. ADHD در همه کودکان به یک شکل ظاهر نمیشود. برای مثال، ممکن است یک کودک بیشتر در انجام تکالیف مدرسه مشکل داشته باشد، اما رفتار آرامی از خود نشان دهد. در مقابل، کودک دیگری تمرکز نسبتاً خوبی داشته باشد، اما به دلیل تکانشگری و فعالیت زیاد، مرتب با قوانین کلاس یا همسالان دچار مشکل شود.
همچنین شدت علائم در طول رشد کودک ممکن است تغییر کند. برای مثال، بیشفعالی جسمانی معمولاً با افزایش سن کمتر میشود، اما مشکلات مربوط به توجه، برنامهریزی یا مدیریت زمان ممکن است همچنان ادامه داشته باشند.
به همین دلیل، متخصصان تنها به یک یا دو رفتار توجه نمیکنند و همیشه مجموعه علائم، سابقه رشد کودک و عملکرد او در خانه، مدرسه و محیطهای دیگر را بررسی میکنند.
چه زمانی باید برای ارزیابی تخصصی مراجعه کرد؟
اگر علائم بیتوجهی، بیشفعالی یا تکانشگری برای حداقل شش ماه ادامه داشته باشند، با سن کودک تناسب نداشته باشند و در عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی یا زندگی روزمره او اختلال ایجاد کنند، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.
همچنین اگر این رفتارها هم در خانه و هم در مدرسه مشاهده شوند، اهمیت بررسی تخصصی بیشتر میشود. تشخیص ADHD تنها بر اساس نظر والدین، معلم یا مشاهده کوتاهمدت کودک انجام نمیشود و نیازمند ارزیابی جامع توسط متخصص است.
نکته مهم دیگر این است که برخی مشکلات مانند اضطراب، اختلالات یادگیری، مشکلات خواب، اختلالات بینایی یا شنوایی و حتی برخی شرایط پزشکی میتوانند علائمی شبیه ADHD ایجاد کنند. به همین دلیل، تشخیص دقیق برای انتخاب بهترین روش درمان ضروری است.
در پایان:
علائم ADHD معمولاً از سالهای نخست کودکی آغاز میشوند، اما شدت و نوع آنها در کودکان مختلف یکسان نیست. برخی کودکان بیشتر با بیتوجهی و برخی دیگر بیشتر با بیشفعالی و تکانشگری شناخته میشوند. شناخت این تفاوتها به والدین کمک میکند تا رفتارهای طبیعی دوران رشد را با نشانههای اختلال اشتباه نگیرند و در صورت وجود نگرانی، در زمان مناسب از متخصص کمک بگیرند. تشخیص زودهنگام و مداخلات مبتنی بر شواهد میتوانند نقش مهمی در بهبود عملکرد تحصیلی، اجتماعی و هیجانی کودک داشته باشند و مسیر رشد او را هموارتر کنند.
تشخیص زودهنگام و دریافت راهنمایی تخصصی، میتواند نقش مهمی در آینده کودک داشته باشد. اگر درباره رشد، رفتار یا علائم فرزندتان نگرانی دارید، کارشناسان ما آمادهاند تا با ارزیابی تخصصی و مشاوره علمی، شما را در انتخاب بهترین مسیر همراهی کنند. برای دریافت مشاوره یا رزرو وقت، با ما در تماس باشید.
منابع:
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR).
Wolraich, M. L., Hagan, J. F., Allan, C., et al. (2019). Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children and
National Institute for Health and Care Excellence (NICE). (2018, updated). Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87).